ماکس وبر و مفهوم «اخلاق اقتصادی»
اصطلاح «اخلاق اقتصادی» به سائقهای عملی کنشهایی اشاره دارد که بر بنیاد زمینههای روانشناختی و عملگرایانهی ادیان استوارند. آنچه در اینجا عرضه میگردد چهبسا سردستی و ناپرورده باشد، اما باز هم میتواند آشکار سازد که ساختارها معمولا به چه میزان پیچیدهاند و شرایط یک اخلاق اقتصادی انضمامی تا چه حدّ چندوجهی است... اخلاق اقتصادی «کارکرد» سادهی شکل سازمان اقتصادی نیست و اغلب اوقات عکس آن صادق است، یعنی آشکارا این اخلاق اقتصادی است که شکل و نقش خویش را بر سازمان اقتصادی حک میکند.
هیچ اخلاق اقتصادیای یکسره بهواسطهی یک دین متعیّن نمیگردد. برخلاف نگرشهای فرد نسبت به جهان—که بهواسطهی ادیان یا عوامل «درونی» (بهمعنای مدّنظر ما) تعییین میگردند—اخلاق اقتصادی واجد میزان عظیمی از خودآیینی است. عوامل جغرافیا و تاریخ اقتصادی این میزان خودآیینی در بالاترین درجه را متعین میگردانند. تعیّن مذهبی راهورسم زندگی یکی و فقط یکی از عوامل تعیینکنندهی اخلاق اقتصادی است. مسلّم است که زیست تعیّنیافته از حیث مذهبی خودش عمیقا از عوامل اقتصادی سیاسی و اقتصادیای که درون مرزهای جغرافیایی، سیاسی، اجتماعی و ملی مشخصی جاری است متأثر است. در این بحثها اگر بخواهیم این وابستگیها را با همهی مختصاتش نمایان کنیم به بیراهه خواهیم رفت. در اینجا فقط میتوانیم بکوشیم عناصر هادی در راهورسم زندگی اقشار اجتماعیای را که سخت از اخلاق عملی دین مربوطهشان متأثرند منکشف سازیم. این عوامل نقش خاصترین صفات را بر اخلاق اقتصادی حک کردهاند، صفاتی که یک اخلاق دینی خاص را از دیگری متمایز گرداندهاند و درعینحال برای اخلاق اقتصادی مربوطه مهم بودهاند.
تز ما این نیست که سرشت ویژهی یک دین «کارکرد» سادهی موقعیت اجتماعی قشری است که چونان حامل آن ویژگیها نمود یافته است، یا اینکه سرشت یک دین بازنمای ایدئولوژی آن قشر است یا بازتاب شرایط-منافع مادی یا فکری یک قشر است... تأثیرات اجتماعی بر یک اخلاق دینی در یک مورد خاص، هر قدر که قاطع و بهلحاظ اجتماعی و سیاسی تعیّنیافته باشند، باز هم اساسا نقش و صورت خویش را از منابع دینی دریافت میکنند، و در وهلهی اول از بشارتها و نویدهای آن دین.
ترجمه از
مقدمه کتاب «روانشناسی اجتماعی ادیان جهانی» با مشخصات زیر:
Weber, Max, 1915/1958. “The Social Psychology of the World Religions.” pp.269–70 in From Max Weber: Essays in Sociology, edited and translated by H. H. Gerth and C. Wright Mills. New York: Oxford University Press.
کلمات کلیدی:
